Alla Turca LogoAlla Turca
Kayıt OlGiriş Yap
Portre

Rusya Müslümanlarının Baş Muallimi: İsmail Bey Gaspıralı

İBİbrahim
31 Ekim 2026
•
8 dk okuma
Rusya Müslümanlarının Baş Muallimi: İsmail Bey Gaspıralı

“Yazıyor… Yazıyor…  Osmanlı’ya bağlı olan Girit’te büyük bir isyanın devam ettiği ve Osmanlı’nın bu isyanı bastırmak için yoğun bir çaba sarf etiği yazıyor. Yunanistan’ın silahlandığı buna karşılık Osmanlı’nın sert bir şekilde bu duruma karşılık vereceği yazıyor…” Moskova Askeri Lisesi’nden çıkan iki genç, çoktan aldıkları Girit isyanı haberinin heyecanıyla yerlerinde duramıyorlardı. Planlarını yaptıktan sonra yola düştüler. Hedefleri Volga nehrinden bir sandalla İstanbul’a ulaşmak ve Girit için Osmanlı ordusuna gönüllü olmaktı. Ne var ki serüvenli bir yolcuğa çıkan cesur bu iki gencin hayalleri Volga nehrinde suya düşecekti. Sandalla suya açıldıktan biraz sonra yakalanan gençler okullarından da atılacaklardı. Bu gençlerden bir tanesi Litvanyalı tatar Mustafa Davidovic’ti. Diğeri ise Hamdullah Suphi Tanrıöver’in bu kaçış tecrübesini “küçücük genç ruhunun Türk'e yardım için bu atılışını bütün ömründe en son nefesine kadar devam ettirdi” cümlesiyle övdüğü İsmail Bey Gaspıralı’ydı. 

images-1

Bahçesaray/Kırım

Okul Sıralarında başlayan Uyanış…

İsmail Bey, Kırım Bahçesaray’da, duvarlarını Karadeniz’in serin rüzgârlarının dövdüğü bir evde dünyaya gözlerini açtı. Asalet ünvanı verilmiş emekli bir teğmen olan babası Mustafa Alioğlu, Kırım’ın Yalta şehrinde Gaspıra köyünde doğduğu için aile Gasprinskiy lakabıyla tanınıyordu. Annesi Fatma sultan köklü bir Mirza ailesinin kızıydı. Gasprinskiy ailesinin küçük üyesi İsmail Bey henüz üç yaşındayken ailesi Bahçesaray’a taşındı. Bahçesaray şehri güzel Kırım’ın, en güzel köşelerinden biriydi.  Yıllarca Kırım hanlarına başkentlik yapmıştı. Burada ilk eğitimini geleneksel Müslüman mahalle mektebinde alan Gaspıralı, okuma yazmayı da derslerine devam ettiği hocalardan öğrendi. On yaşında Akmescit’te Rus okuluna yazıldı.

 O yıllarda ilhak ettikleri Kırım’da Rusların Tatarları sindirme ve topraklarından ayrılmaya zorlama siyasetleri devam ediyordu. Bir asır içinde bölgede yoğunlukta olan Tatar nüfus “ak topraklar” denilen Osmanlı’ya göç etmek zorunda kalmışlar ve bölgede Müslümanlar azınlık durumuna düşmüştü. İsmail Bey’in çocukluğu ve eğitim hayatı bu Ruslaştırma politikasının karanlık yüzüyle yüzleşerek geçti. Özellikle; Akmescit’ten Moskova’daki askeri okula geçtikten sonra, buradaki Rus aydınlarla birebir tanışma imkânı onun fikirlerinde önemli tesirler oluşturdu. Hem Rus düşüncesi hem de batı düşüncesiyle organik bir yüzleşme imkânı bulan İsmail Bey’in zihninde; onların Müslümanlar hakkındaki düşünceleri ve savundukları Panslavizm -slavları birleştirme ve slavlaştırma- politikası nedeniyle Rusya Müslümanlarını uyandırma hayali filizlendi. 17 yaşında gizlice Girit İsyanı nedeniyle Osmanlı’ya geçmeye çalışırken yakalanan İsmail Bey askeri okuldan da atıldı. Çok sevdiği Bahçesaray’a döndü. Burada; tarihi Zincirli Medrese’de daha bıyıkları yeni terlemeye başlayan bir öğretmen olarak Rusça dersleri vermeye başladı. Bir yıl sonra da Yalta’ya tayin oldu. Gaspıralı derslerinde Rusça kadar Türkçeyi de öğrencilerine öğretiyordu. Halkla doğrudan temas halindeydi. Medreselerin durumunu ve hali hazırdaki eğitim sisteminin yetersizliğini de bizzat görüyordu. 

Bir hayalin peşinde diyar diyar…

İsmail Bey, Osmanlı ordusunda subay olmak istiyordu. Bunun için Fransızca bilmesi gerektiğini öğrenince Fransa’ya gitmeye karar verdi. 1872’de Kırım’dan ayrılan Gaspıralı; İstanbul üzerinden Viyana’ya oradan da Paris’e gitti. İki yıl boyunca Paris’te kaldı. Burada Fransızca öğrenmenin yanı sıra edebi ve felsefi birikimini de geliştirdi. Meşhur Rus yazar Turgenyev’in asistanlığı başta birçok iş yaparak maişetini sağladı. Bu günlerini daha sonra “Avrupa Medeniyetine Bir Nazar-ı Muvazene” başlığı altında kitaplaştıracaktı.  1874’de İstanbul’a dönen İsmail Bey; bir yıl boyunca subaylık için uğraşsa ve çalmadığı kapı kalmasa da olumlu bir dönüş alamadı. Ancak ciddi anlamda ilk yazılarını yazmaya payitahtta başladı. 1875’te memleketine dönen Gaspıralı burada okumalara ve araştırmalara yoğunlaştı. 1877’de iki yıl süren ilk evliliğini yaptı. Kültürel birikimi ve sosyal ağırlığı ile tebarüz ederek önce Bahçeşehir meclis üyeliğine sonra belediye başkan yardımcılığına 1879 yılında da beş yıl sürdüreceği belediye başkanlığı görevine seçildi. 

Ismail_Gaspirali,_Hasan_bey_Zardabi_and_Alimardan_bey_Topchubashov

Gaspıralı, Kırım’dan başlayarak tüm Rusya Müslümanlarını kuşatacak bir fikri uyanış hareketi düşlüyordu. Bu hedef doğrultusunda ilk olarak Kırım’ın dört bir tarafına yayılan hayır cemiyetleri kurdurdu. Bu cemiyetler okul onarmaktan, öğretmen maaşı ödemeye oradan dini hayatla alakalı faaliyetleri desteklemeye geniş bir alanda zengin Müslümanların desteğinin fonlanmasını sağlıyordu. İsmail Bey’in düşüncesine göre tasarladığı uyanışı gerçekleştirmenin en önemli iki yolu matbuat ve mekteplerdi. Önce matbuata yöneldi. 1879 yılında hükümete başvurarak gazete çıkarmak istedi ancak bu isteği geri çevrildi. Fakat bu engel onu yıldırmadı. “Genç molla”  mahlasıyla Rusça gazetelerde makaleler yazdı. Yine aynı yıllarda aylık dergi formatında 12 risale kaleme aldı. 1882’de ikinci evliliğini Yusuf Akçura’nın kuzeni Zühre Hanımla yaptı. Zühre Hanım yalnız eşi değil aynı zamanda çalışma arkadaşı olmuştu. 

Parola: Dilde, fikirde ve İşte birlik…

Uzun mücadelelerden sonra 1883’te Türkçe kısmı aynen Rusçaya da çevrilerek yayınlanmak üzere Tercüman gazetesinin yayınlanmasına izin çıktı. İsmail Bey yıllardır hasretini kurduğu hayaline kavuşmuştu. Kolları sıvayarak aile üyeleri ile gazeteciliğe koyuldu. Tercüman gazetesi önce haftada bir, sonra haftada iki, sonra hafta da üç en sonda günlük olarak 34 yıl boyunca çıktı. Gaspıralı’ya göre gazete ”Dersaadet'in hamal ve kayıkçılarından, Çin'deki Türk devecilerine ve çobanlarına kadar tanınmış, Kazan'da, Sibirya'da olduğu gibi Tebriz ve Horasan'da da Bahçesaray dilini öğrenmeye meyil doğurmuştu.’’ İsmail bey gazetesi vasıtasıyla Rusya Müslümanlarına milli bir şuur vermeyi amaçlıyordu Onlara topraklarını terk etmemeyi telkin ediyor ve üstü örtülü olarak da olsa bütün Müslümanların birlikte hareket etmesine yönelik mesajlar veriyordu. Gazetenin alt başlığı “dilde, fikirde ve işte birlik’’ olarak seçilmişti.

İsmail Bey, matbuatı yoluna koyduktan sonra mektep işi için yola koyuldu. Ona göre hâlihazırda eğitim veren klasik cami-medrese eğitimi yetersiz kalıyordu. Çağın gereklerine uygun yetişmiş Müslüman, Türk entelektüellere ihtiyaç vardı. Toplum ancak bu inançlı ve milli bilinci oturmuş entelektüeller eliyle kalkındırılabilirdi. Bu doğrultuda harekete geçen Gaspıralı, 1884’te Bahçesaray’da açtığı mektepte, 40 günde öğrencilerine Türkçe öğretmiş, öğrencileri eşrafın önünde yapılan bir sınavda başarılı olmuştu. Dikkat çeken bu usül halkın dikkatini çekmişti. İsmail Bey, kızlar için de okullar açılmasını, müfredeta fenni ilimlerin de konulmasını istiyordu. Başlattığı hareket özellikle zengin-şehirli Müslümanların desteği ile çığ gibi büyümüştü. Rusya’nın başka bölgelerinden Müslümanlar Bahçesaray’a geliyor ve İsmail Bey’in kurduğu sistemde eğitim alıyordu. Bu sisteme “usul-i cedid’’ deniliyordu. Bu sistemin yetiştirdiği isimler de cedidçiler ismiyle anılacaklardı. Usul-i cedid Gaspıralı’nın sağlığında bir devre damgasını vurmuş ve yaklaşık 5000 okulda uygulanmıştı. İsmail Bey, sistemin tam olarak karşılık bulamadığı Orta Asya’ya seyahat etmiş; fakat özellikle o coğrafyanın dışarıya kapalı toplum yapısı nedeniyle istediğini elde edememişti. Eğitim sistemini anlatmak için Hindistan da bile sunum yapmıştı. 

1905 yılında Rusya’nın iç siyasetinde ülke içi kargaşayı yatıştırmak için çarın verdiği tavizlerle görülen görece rahatlık ortamı İsmail Bey’i de rahatlatmıştı. Gaspıralı siyasi gevşeme ortamından olabildiğince faydalanmak bunun yanı sıra yine de zamansız ve zemini gözetmeyen heyecanlı hareketlerden de kaçınmak gerektiği düşüncesindeydi.  Önce Tercüman’ı sadece Türkçe olarak çıkarmaya başladı. Artık fikirlerini dolaylı yoldan değil direkt olarak yazıyordu. Rusya’nın dört bir tarafında yaşayan Müslümanları birleştirmek için harekete geçti. 1905’te resmi izin alınamadığından bir gemi gezintisi görüntüsü altında 1. Bütün Rusya Müslümanları kongresi akdedildi. Gaspıralı’nın reis seçildiği kongrede teşkilatlanma kararı alındı. 2. Kongre 1906’da st. Petersburg’ta toplandı. Ortaya konan çaba kendini açılan Rusya Devlet Duma’sında-meclis- gösterdi. Müslümanlar Duma’ya 25 vekil ile katıldılar. Aynı yıl Tercüman’a ilave olarak kadınlar için ‘’Alem-i Nisvan’’, öğrenciler ve öğretmenler için “Mekteb-i Sübyan”, bir mizah dergisi olarak da “Kah kah kah”  ekleri çıkarılmaya başlandı. Rus çarının dumayı dağıtması üzerine 3. Kez 800 delege ile toplanan Müslümanlar siyasi parti gibi hareket eden İttifak-ı Müslimin grubunu kurmaya karar verdiler. Hareketin programı İsmail Bey’in fikirleriyle paraleldi. 

Gönüllere Gömülen cenaze…

1907’den sonra Rusya’da çarlık rejiminin tekrardan baskıcı politikalara yönelmesi İsmail Bey’in faaliyetlerini Rusya dışına taşımasına neden oldu. Gaspıralı Kahire’de bir kongre toplamak istiyordu. 1907’de Tercüman’da yazdığı makalede bunun detaylarını aktardı. Geniş yankı uyandıran makale, Müslümanları bir araya gelip sorunlarını konuşmaya davet ediyordu. 3 defa Mısır’a gidip gelen Tatar münevverin çabaları özellikle Mısır içindeki Müslüman grupların çekişmeleri nedeniyle akim kaldı. 1908’de ilan edilen meşrutiyetle beraber böyle bir kongrenin İstanbul’da toplanabileceğini düşündü. Özellikle Sırat-ı Müstakim dergisi Gaspıralı’nın fikrini sahiplendi ve sütunlarına taşıdı. Ancak bunu uygulamak çeşitli nedenlerle mümkün olmadı. İsmail Bey İstanbul’da iyi tanınan bir isimdi. Özellikle o yıllarda yaygın olan islamcılık, batıcılık ve Türkçülük fikir akımlarının hepsiyle bir şekilde yolu kesişiyordu. Bu nedenle İstanbul dergileri sütunlarını sık sık ona ayırıyorlardı.  1911’de kurulan Türk Yurdu Cemiyeti ve onun yayın organı olan Türk Yurdu dergisi üzerinde büyük etkisi oldu. 20’ye yakın kitabı yayınlandı. 

images-2

İsmail Bey’in sıhhati tüm bu koşuşturmanın ve mücadelelerin neticesinde bozuldu. 24 Eylül 1914’te, cihan harbinin git gide şiddetlenen atmosferi altında, Bahçesaray’da vefat etti. Vefatı başta Rusya Müslümanları olmak üzere tüm dünya Müslümanlarında büyük üzüntüye neden oldu. Kararlı yapısı, azmi, sabrı, dinine ve milliyetine olan bağlılığı ile her kesimden insanın takdirini kazanmıştı. Vefatından sonra kabri Tatarlar için bir ziyaretgâh oldu. 1944’te büyük Tatar sürgününde Kırımlı Müslümanların topyekün sürgün edilmelerinin akabinde Kırım’ın tarihi mirasına karşı bir kıyım başladı. Bu kıyımdan Gaspıralı’nın kabri de payına düşeni aldı. Tamamen yok edilen mezar 1990’da tekrar Kırım’a dönen Tatarlar tarafından ihya edildi. Mezarın üzerine bir anıt taş dikildi. İşgalcilerin elleri ve postalları onun mezarına ulaşsa da Kırım Müslümanlarının kalplerindeki müstesna yerine asla ulaşamayacaktı.    

Kaynakça: 

Pınarer, Ataalp Kadir, İsmail Gaspıralı ve Kırım Tatar milli Hareketi, Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi, İstanbul, 2014.

Kırımlı, Hakan, ‘’Gaspıralı, İsmail Bey’’, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, İstanbul, 1996, c.13, s.392-395.

Kırımlı, Hakan, National Movements and National Identity among the Crimean Tatars: 1905-1916, doktora tezi, University of Wisconsin-Madison, 1990.  

Paylaş

Yorumlar (0)

Yorum yapmak için giriş yapın

Düşüncelerinizi paylaşmak ve tartışmalara katılmak için hesabınıza giriş yapın veya yeni bir hesap oluşturun.

Kayıt OlGiriş Yap
Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu sen yap!
logo

Alla Turca

© 2026. Tüm hakları sınıfa aittir.