Coğrafî Keşiflerin Teolojik Kökenleri: Prester John'un İzinde

Yüzyıllar öncesinde Ortaçağ’ın meşhur liman kentlerinden birinde dünyaya gelseydiniz, sizi evinizden, yurdunuzdan koparmaya hangi inanç yeterdi? Sonu meçhul maceralara, uçsuz bucaksız deryalara dalmak için hangi anlamın izinden gider, hangi menfaate meylederdiniz? Soruyu hemen cevaplamayın; zira bu sorunun cevabı, ticaretin kesatından siyasetin fesadına kadar, neredeyse her meseleyle doğrudan irtibatlıdır. Keşifler Çağı’na dair algılarımız çoğu zaman siyaset ya da ekonomi ekseninde şekillenmiştir. Bilhassa tarihî olayları, modernitenin zorunlu sebebi olarak okuma alışkanlığımızın bunda tesiri büyüktür. Oysa bu keşiflere, modernitenin öncüsü olarak değil; Ortaçağ eskatolojisinin bir devamı olarak bakmak da pekâlâ mümkündür.

Bir devre damgasını vuran, misina ipine de adını veren İtalya’nın meşhur limanı; Messina

Avrupa tarihi, bu açıdan bize dikkate değer bir zihinsel arka plan sunar; özellikle Doğu’nun nasıl tahayyül edildiğini anlamak bakımından. Asırları aşkın Haç-Hilal çatışmasının beslediği tarihsel hafıza, dinî yorumların intikam, azap ve ilahi vaade dayalı bir çerçevede yorumlanmasını oldukça pekiştirmiştir. Bu bakış açısı, Tanrı’nın tavırlarını anlamayı merkeze aldığı kadar tanrının muradını gerçekleştirmek için ne yapılması gerektiğini de gündeme getiriyordu.

Müslüman zaferlerinin ezici üstünlüğü karşısında bir çıkış yolu olarak ortaya atılan Prester John efsanesi de bu zihniyetin bir yansımasıydı. 12. Asırdan bu yana ortaya çıktığı düşünülen bu anlatı, doğuda yaşadığı iddia edilen Hristiyan bir kralın varlığına dairdi. Güya bu kral; uzak memleketlerde halkı Hristiyan akidesine davet ediyor, putperest unsurlarla savaşıyordu. Ve o beklenen gün geldiğinde Doğu’daki kral ile Avrupa Hristiyanları eşzamanlı bir şekilde Kudüs’e yönelecekler, Armageddon’u ilan ederek tüm dünyayı Haç’ın egemenliği altına alacaklardı.

Haçlıların çizimleriyle; Kudüs

Başlangıçta Nestorian ve 72 küçük kralın 'krallarının kralı' olarak tanımlanan Presbyter Iohannes'in adı , ilk olarak Otto of Freising'in De Duabus Civitatibus (1157) adlı eserinde, 1145 yılında Bizans imparatoruna gönderildiği varsayılan bir mektup ile bağlantılı olarak ortaya çıktı. Prester'in efsanevi mektubunun versiyonları Orta Çağ Akdeniz'inde dolaştı ve en az 469 el yazmasında 20 dilde günümüze ulaşarak, onun ne kadar kültürel ve siyasi bir olgu haline geldiğini gerçekten ortaya koydu.¹

27 Eylül 1177’de Papa III. Alexander bu meçhul krala bir mektup yazdı. Kudüs için ittifak istiyordu. Ancak gönderdiği elçi bir daha geri gelmedi. Birkaç on yıl sonra Moğolların tarih sahnesine çıkmaları işleri daha da karmaşıklaştırmıştı. İlk başlarda Moğolları İslam’ı bitirecek Hristiyan kralın ordusu sanmışlar ama sonrasında hata ettiklerinin farkına varmışlardı. Bu yanılgıyı düzeltmek adına anlatıyı güncellemeye girişenler oldu ve Prester John’un aslında Etiyopyalı olduğuna dair bir fikir akımı tezahür etti. Ancak bu meçhul kralın hâlâ Uzak Doğu’da bir yerde olduğunu düşünenler de vardı. Zira Barhebraeus ve Marco Polo, o zamanlar Moğolların vassalı olan Ongiit krallarının rahip-kral John'dan geldiğine inanıyorlardı.²

Batının abartma ve kurmacalarıyla ünlü meşhur seyyahı: Marco Polo

Anlatı dilden dile dolaşıyor, dolaştıkça farklı farkı varyantlar oluşuyordu. Anlatıdaki temel kelimeler de sürekli olarak anlam değiştiriyor, güncel siyasi vakalara göre yeni baştan kurgulanıyordu. Hikayede geçen “doğu” kelimesinin alabildiğine muğlak oluşu sonraki tarihsel serencama uyum sağlamasını da kolaylaştıracaktı:

“Prester John efsanesi daha sonra dönüşüme uğrayarak Uzak Doğu'da meydana gelen yeni olaylara, özellikle de 13. yüzyıldaki Moğol fetihlerine ve Orta Çağ'ın sonlarında Asya ve Afrika'nın keşfine uyum sağladı. (…) Benzer şekilde, 15. ve 16. yüzyıllarda maceracılar ve kaşifler Afrika'da yolculuk ederken, Prester John'a olan önceden var olan inançları gözlemlerine uygulandı.”³

Nihayetinde “doğu” kelimesi bazen Kafkaslar bazen Etiyopya bazen Çin bazen de Hindistan’ı karşılamak için kullanılıyordu. Müslümanların başına gelen her felakette bu efsane yeniden diriltiliyor, o felaketin bulunduğu coğrafyaya uyarlanarak tekrar anlatılıyordu.

Mayorkalı haritacı Dulcert’in 1339 tarihli haritasıyla birlikte, Prester John’un ülkesi için Afrika daha fazla tercih edilen bir konum hâline geldi. Buna rağmen 1507 gibi geç bir tarihte bile, Waldseemüller hâlâ Prester John’u Doğu’da tasavvur ediyordu. Nitekim, Cosmographiae Introductio’da, Prester John’u şöyle tanımlıyordu: “Doğu ve Güney Hindistan’ın tamamına hükmeden ve Biberith’te ikamet eden kişi.”⁴

Mayorkalı haritacı Dulcert

Söylentiler çok fazlaydı bununla beraber bazı anlatılar diğerlerinden daha fazla tutuldu. Bilhassa Marco Polo’nun yazdıkları, Avrupa’da elden ele dolaşacak; kaşiflerin, seyyahların ve doğuya dair malumat elde etmek isteyenlerin başucu kitabı haline gelecekti. Bütün bunlar, Prester John’u aramak ya da ona mektup göndermek için yola çıkan kaşiflerin ana motivasyon kaynağı olmuştu:

1487’de Portekiz kralı tarafından Pedro de Covilham, Prester John’u bulmak üzere görevlendirilir; 1492’de Nürnbergli Martin Behaim, Marco Polo’nun seyahat anlatılarından esinlenerek hazırladığı meşhur haritasında Prester John’u Kathay’da, yani Çin’de konumlandırır; 1497–1499 yılları arasında Vasco da Gama, Hindistan’a yaptığı ilk seferinde Kral Manuel’den Prester John’a hitaben yazılmış bir tanıtım mektubunu yanında taşır; ve on altıncı yüzyılın ikinci yarısına ait Borgia haritası, “Prester Johannes”i Hindistan’da, cenneti simgeleyen locus deliciarumun (zevkler diyarı) hemen yanına yerleştirir.”⁵

İşte 1492 yılının sıcak bir ağustos gününde Atlantik’in serin sularına açılan Kolomb da bu kitapları okuyarak büyümüş, bu haritaları incelerken Hristiyanlığın nihai zaferini düşünüp iç çekmişti. Bütün okuduklarından anladığı şuydu: Hindistan’da mutlaka Hristiyan –ya da Hristiyan yanlısı- bir kral vardı ve ne yapıp edip ona ulaşmalıydı. Endülüs Müslümanlarına karşı yürütülen reconquista hareketiyle beraber dinî duyguların iyice coştuğu İber Yarımadası’nda Kudüs özlemi gittikçe revaç buluyordu. Bu atmosfer, azılı bir İslam düşmanı olan Isabella’nın keşiflerin maddî altyapısını temin etmek konusunda Kolomb ile uzlaşmasını kolaylaştırdı. Amaçları; Doğu’daki kralı bularak onunla ittifak yapmak, bu sayede Endülüs’te gerçekleştirilen reconquista hareketini Kudüs’e kadar genişletmekti. Ekonomik ve siyasi krizlerin verdiği çaresizlik, bu dini inançla da kuvvetlenince keşif yapmak için her şey hazırdı.

İtalyan ressam Sebastiano del Piombo'nun 1519 yılında çizmiş olduğu "Kristof Kolomb" portresi

O günleri Kolomb’un seyir defterinden takip etmek de mümkündür. Açılış satırlarında El Hamra sarayının burçlarına görkemli İspanyol bayrağını çeken Isabella ve Ferdinand’a övgüler yağdırdıktan hemen sonra kendisine verilen vazifeyi şu şekilde açıklamıştı:

“Hindistan diyarları ve bizim dilimizde “Kralların Kralı” anlamına gelen “Büyük Han” adıyla anılan bir hükümdar hakkında, Yüce Majestelerine arz etmiş olduğum raporlara dayanarak; ayrıca onun bizzat kendisinin ve seleflerinin, kutsal inancımızın bilgin doktorlarından kendilerini bu inançta eğitmelerini istemek üzere Roma’ya defalarca elçiler gönderdiklerine dair haberi de göz önünde bulundurarak…

İşte tam da bu ay içinde, Yüce Majesteleri, beni, Kristof Kolomb’u, anılan Hindistan bölgelerine göndermeyi ciddi biçimde düşünmeye başladılar. Amaç; söz konusu prensleri, halkları ve diyarları ziyaret etmek ve onları kutsal inancımıza nasıl döndürülebileceği hususunda imkânları değerlendirmekti.⁶

Kolomb gerekli desteği almıştı. Hristiyan kardeşlerinin asırları mütecaviz hasretini dindirmek belki de ona nasip olacaktı. Bu duygular içerisinde dolup taşarken Hindistan’a Osmanlı’ya temas etmeden ulaşmak için kolları sıvadı.

Tarihler 3 Ağustos 1492’yi gösterdiğinde Atlantik Okyanusu, insanlığın kaderini değiştirecek bir hadiseye sahne oluyordu. Kolomb, rüzgârlara dair bilgisinden hareketle evvela güneye ilerledi. Kanarya Adalarını da geçtikten sonra istikametini batıya çevirdi.

Günler günleri kovalıyor, haftalar geçiyor ancak kara görünmüyordu. Mürettebat içerisinde kavgalar baş göstermişti. Bir daha asla karaya çıkamayacaklarını sanıyorlardı. Tarihler 11 Ekim akşamını gösterdiğinde ileride titrek bir kızıllık gördüler. Sabah kalktıklarında ada tam karşılarındaydı. Bahamalar’a çıktıklarının farkında olmayan İspanyol denizciler, Hindistan önündeki bir adaya vardıklarını sanıyorlardı. Colomb daha da aşağı inerek Küba kıyılarına geldi ve 21 Ekim 1492 günü seyir defterine şunu yazdı:

“Bunun üzerine, gemideki Hintlilerimin bana verdiği ve bu adaya ‘Colba’ [Küba] diyen raporları doğruysa, Cipango [Japonya] olduğuna inandığım çok büyük bir adaya doğru yelken açmayı planlıyordum. Orada çok büyük gemiler ve çok sayıda denizci bulunduğunu bildirdiler. Bu nedenle, […] anakaraya doğru yol almayı ve Majestelerinin mektuplarını büyük Han'a teslim etmek için Quisai [Hangzhou, Çin] şehrine ulaşmayı planlıyorum.”⁷

Kolomb varmak istediği yeri hiçbir zaman bulamayacaktı. “Gemideki Hintliler” derken bahsettiği Amerikan yerlileriyle olan sohbetleri de hiçbir işe yaramamıştı. Umudu tükendikçe bu ayak bastığı karanın Japonya’ya yakın olmadığına dair tereddütleri çoğalıyordu. Ancak yine de gördüğü yerlerin Uzak Doğu olduğuna dair inancını ömrünün sonuna kadar sürdürecekti. Yüzyılları aşan Prester John’u bulma macerası, insanlık için yepyeni bir sayfa açmıştı. Kolomb’un şanssızlığı, başrollerinden biri olduğu bu devasa inkılaptan haberinin dahi olmamasıydı.

Prester John efsanesi ise keşiflerden gelen aksi yöndeki bilgilere rağmen uzun bir müddet daha yaşadı. Araştırmacı Keagan Brewer’ın Prester John hakkındaki fikirlere dair hazırladığı kronolojik çalışmaya bakarsak 18. Asra kadar ilgi çekmeye devam etti. Hatta meşhur Fransız yazar Voltaire bile onun bir zamanlar yaşadığına inanıyordu.

Voltaire

Tüm bu bulgular, bir efsanenin küresel tarihi nasıl etkilediğine dair müstesna bir örneklem sunar. Keşifler Çağı’nın ekonomik ya da siyasi sebeplerini teolojik motivasyona dair gerekçelerle de taçlandırarak daha kapsamlı bir anlatı oluşturmayı temin eder.

Dipnotlar:

1 Simmons, Adam. 2022. Nubia, Ethiopia, and the Crusading World, 1095-1402, [baskı bulunamadı] (Routledge), s. 105.

2   Varghese, Baby, Rev. Jacob Thekeparampil, and Abraham Kalakudi. 2011. The Harp (Volume 23), 1. baskı (Gorgias Press), s. 7.

3 Brewer, Keagan. 2019. Prester John: The Legend and Its Sources, [edition unavailable] (Routledge), s. 3.

4 Suarez, Thomas. 1994. Shedding The Veil: Mapping The European Discovery Of America And The World, [baskı bulunamadı] (World Scientific), s. 12.

5 Cohen, J. 2000. The Postcolonial Middle Ages, [baskı bulunamadı] (Palgrave Macmillan), s. 271.

6 Mikhail, Alan, Helmut Dierlamm, and Heike Schlatterer. 2021. Gottes Schatten, 1. baskı (C.H.Beck), Bölüm Başlığı: Der Islam Der Neuen Welt

7 Mikhail vd., age., aynı bölüm.